ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ СИНТЕТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АНАЛИТИКАЛЫҚ СЕБЕПТІК ҚҰРЫЛЫМДАРДЫҢ ТИПОЛОГИЯЛЫҚ АЙЫРМАШЫЛЫҒЫ
Қаралымдар: 41 / PDF жүктеулері: 18
DOI:
https://doi.org/10.32523/bulmathenu.2026/1.2Кілт сөздер:
Мәтінді аннотациялау, корпус лингвистикасы, NLP, агглютинативті тілдер, KazCausal, себеп-салдарлық қатынастар, аннотациялаушылар келісіміАңдатпа
Мақалада KazCausal сұлбасы негізінде қазақ тіліндегі себеп-салдарлық құрылымдарды қолмен аннотациялау және құрылымдық-семантикалық тұрғыдан жүйелеу әдістемесі ұсынылады. Зерттеудің мақсаты – қазақ тіліндегі себептілікті білдіретін морфологиялық, лексикалық және синтаксистік құралдарды формалды аннотациялық модель арқылы сипаттау және табиғи тілді өңдеу міндеттеріне бейімделген корпус құрудың ғылыми негізін көрсету. Зерттеу нысаны ретінде ғылыми, публицистикалық және нормативтік мәтіндерден іріктелген 1250 каузалды сөйлемдер алынды. Барлық сөйлемдер себеп-салдарлық қатынасты білдіретін тілдік бірлік ретінде қарастырылып, үш негізгі құрылымдық типке бөлінді: SYNTHETIC\_CAUSE, ANALYTICO\_SYNTHETIC\_CAUSE және ANALYTIC\_CAUSE. Нәтижелер синтетикалық құрылымдардың 431 сөйлемін (34,5\%), аналитика-синтетикалық құрылымдардың 425 сөйлемін (34,0\%), ал аналитикалық құрылымдардың 394 сөйлемін (31,5\%) құрайтынын көрсетті. Ұсынылған сұлба себеп фрагментін, салдар фрагментін, каузалдық маркерді, құрылымдық типті, нақты морфологиялық форманы және семантикалық ішкі типті қатар белгілеуге мүмкіндік береді. Аннотация сапасы F1=0.81 және Cohen’s k=0.72 көрсеткіштері арқылы бағаланды. Зерттеу нәтижелері қазақ тіліндегі себеп-салдарлық қатынастарды автоматты анықтауға арналған типологиялық тұрғыдан бейімделген NLP ресурстарын құруға негіз болады.
Әдебиеттер тізімі
Schuler K.K. VerbNet: A broad coverage, comprehensive verb lexicon: doctoral dissertation. — Philadelphia: University of Pennsylvania, 2005.
Palmer M., Gildea D., Kingsbury P. The Proposition Bank: An Annotated Corpus of Semantic Roles // Computational Linguistics. — 2005. — Vol. 31, № 1. — P. 71–106. — DOI: 10.1162/0891201053630264.
Ruppenhofer J., Ellsworth M., Petruck M.R.L., Johnson C.R., Baker C.F., Scheffczyk J. FrameNet II: Extended theory and practice. — Berkeley: International Computer Science Institute, 2016.
Vieu L., Muller P., Candito M., Djemaa M. A General Framework for the Annotation of Causality Based on FrameNet // Proceedings of the Tenth International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC’16). — Portorož, Slovenia: European Language Resources Association (ELRA), 2016. — P. 3807–3813. — URL: https://aclanthology.org/L16-1603/ (қол жеткізу күні: күні көрсетілмеген).
Prasad R., Dinesh N., Lee A., Miltsakaki E., Robaldo L., Joshi A., Webber B. The Penn Discourse Treebank 2.0 // Proceedings of the Sixth International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC’08). — Marrakech, Morocco: European Language Resources Association, 2008. — URL: http://www.lrec-conf.org/proceedings/lrec2008/pdf/754_paper.pdf.
Dunietz J., Levin L., Carbonell J.G. The BECauSE Corpus 2.0: Annotating Causality and Overlapping Relations // Proceedings of the 11th Linguistic Annotation Workshop (LAW-XI). — Vancouver: Association for Computational Linguistics, 2017. — P. 95–104. — DOI: 10.18653/v1/W17-0812.
Mostafazadeh N., Grealish A., Chambers N., Allen J., Vanderwende L. CaTeRS: Causal and Temporal Relation Scheme for Semantic Annotation of Event Structures // Proceedings of the Fourth Workshop on Events. — 2016. — P. 51–61. — Association for Computational Linguistics.
O’Gorman T., Wright-Bettner K., Palmer M. Richer Event Description: Integrating event coreference with temporal, causal and bridging annotation // Proceedings of the 2nd Workshop on Computing News Storylines (CNS 2016). — 2016. — P. 47–56. — DOI: 10.18653/v1/W16-5706.
Mirza P., Tonelli S. Extracting temporal and causal relations between events // Proceedings of the ACL 2014 Student Research Workshop. — 2014. — P. 10–17. — DOI: 10.3115/v1/P14-3002.
Eirew A., Nachshoni E., Slobodkin A., Dagan I. EventFull: Complete and consistent event relation annotation // Proceedings of NAACL-HLT (Demo). — 2025. — P. 494–508. — DOI: 10.18653/v1/2025.naacl-demo.40.
Raiaan M.A.K., Khan M.A.A.S., Muhammad A., Nguyen T.T.M., Hussain S. A review on large language models: Architectures, applications, taxonomies, open issues and challenges // IEEE Access. — 2024. — Vol. 12. — P. 26839–26874. — DOI: 10.1109/ACCESS.2024.3365742.
Qazcorpus : Қазақ тілінің ұлттық корпусы. — URL: https://qazcorpus.kz
Qazcorpora : Қазақ тілінің корпустары. — URL: https://qazcorpora.kz
Қазақстан футбол федерациясының ресми сайты. — URL: https://kff.kz/kk/news/23788
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
